පද නිරුක්ති
 

      
        පද නිරුක්ති යනු, වර්තමානයේ භාවිතවන භාෂා නිරුක්ති ක්‍රමයෙන් ස්වාධීන වූ, පදයෙහි යථා අරුත මතුකොට දෙන ක්‍රමවේදයකි. මෙම ක්‍රමවේදය යථාවබෝධය හේතුකොටගෙන පහලවන නුවණක් වන අතර, ඉගෙනීමෙන් ලබාගත හැකි ශාස්ත්‍රයක් නොවේ. සිව්පිලිසිඹියාපත් මහ රහතන් වහන්සේලා ලෝක සත්වයින් හට දයානුකම්පාවෙන් යුතුව දහම් අරුත් මතු කොට දක්වාලූයේ මෙම පද නිරුක්ති ක්‍රමයෙනි. "නිරුක්ති පටිසම්භිදා ඤාණං බුද්ධ ඤාණං" යනුවෙන් හැඳින්වනුයේමේ හේතුවෙනි. (පටිසම්භිදා මග්ග ප්‍රකරණය)
        "යො නිරුක්තිං නජානාති ජානාති පිටකත්තයං පදේ පදේ විකංකෙය්‍ය වනේ අන්ධ ගජෝ විය". මින් අදහස් වන්නේ යමෙක් නිරුක්ති නොදැන ත්‍රිපිටකය පදෙන් පදය සැකහැර වටහා ගන්න ට උත්සාහා දැරීම අන්ධ ඇතෙකු වනයේ සැරිසැරීමට සමාන බවය. භාෂා නිරුක්ති යනු එක් ක්‍රමයක් බවත් පද නිරුක්ති යනු තවත් ක්‍රමයක් බවත් මින් පැහැදිලි වන්නා සේම,  තව දුරටත් ත්‍රිපිටක විග්‍රහයට අවශ්‍යවන්නේ පද නිරුක්ති ක්‍රමවේදය බවත් මින් වඩාත් පැහැදිලිවේ. බුදු රජාණන් වහන්සේ භාෂා රීතීන්ගෙන් (භාෂා නිරුක්ති) අනුමත කළේ අතීත, වර්තමාන, අනාගතය පෙන්වන තුන්කල් නිරුක්තිය පමණි.

        මේ ක්‍රමවේදය ආධාරයෙන් ඕනෑම පදයක මුල් අරුත මතුකොට ගත හැකි සේම, පදය යෙදෙන ස්ථානය හා ආකාරය අනුවද එය ගලපාගත හැකි වන අතර, ඒ තුළින් භාෂා නීති රීති වලින් ස්වාධීනව දහම් අරුත මතු කොට ගත හැකිවෙයි. උදාහරණයකින් දක්වන්නේ නම් "බටලීයේ කජු තිබේ - බටලීයේ පුරුක් තිබේ" යැයි කී විට තැනට ගැලපෙන පරිදි පදයේ අරුත නොගතහොත් මහත් පැටලැවිල්ලක් වනු ඇත.

 

නිරුක්ති යන පදයටද නිරුක්තියක් තිබේ.

 නිර් + උක්ති = උක්තයෙන් නිර්ණය වනදේ. - (උක්ත හෙවත් ප්‍රධාන කරුණින් පෙන්වා දෙන දේ) යන්න එහි අදහසයි.

 

නිරුක්ති පිළිබඳව ත්‍රිපිටකය තුළින් සූත්‍ර පිටකය : සංයුක්ත නිකාය 3 : 123-124 පිටු : නිරුක්තිපත සූත්‍රය

 

        මෙම ක්‍රමවේදය තුළින් මතුව එන දහම් අරුත් ආර්යයන් හට ඔවුනගේ නිවන් මගට උපනිශ්‍රය වන ආකාරය පිළිබඳව තව දුරටත් වටහාගනු කැමැත්තේනම් පහත සම්බන්ධතා තුළින් යොමු කෙරෙන ලිපි පරිශීලනය කරන්න.

 

1 හෙල අටුවා ගිනිබත් කිරීමෙන් පසු සැඟවගිය දහම් අරුත් මතුකරන පද නිරුක්ති නැවතත් කියවන්න
2 පද නිරුක්ති සැඟව යෑමෙන් වැසීගිය සත්‍යය, යථාර්ථය නැවතත් කියවන්න
3 පද නිරුක්ති වලින් මතුවන සැඟවුණු දහම් අරුත් හෙලි කරන නිවන් මග කියවන්න
4 භාෂා නිරුක්ති සමග පටලවා නොගත යුතු පද නිරුක්ති කියවන්න
5 බුදුන් වහන්සේ පෙන්වා දුන් පද නිරුක්ති ක්‍රමය ත්‍රිපිටක ධර්මය තුලින් කියවන්න
6 භාෂා නීති රීති වලට කොටු නොවී සැඟවුණු දහම් අරුත් සොයන  ක්‍රමය කියවන්න
7 උපමා උපමේය සංසන්දනයෙන් අධි වචනවල නිරුක්ති සොයාගන්නා හැටි කියවන්න
8 භාෂාව පරිණාමය වුණත් දහම් අදහස නොවෙනස්ව ගතහැකි මාගධී ප්‍රකෘත ක්‍රමය  අමතර කියවීමක් කියවන්න
9 ලොව සෑම වචනයකටම නිරුක්තියක් හා ඊට අනුකූල අදහස් ගැළපීමක් ඇත කියවන්න

 


      
පටිභාන කවි සහ පටිභාන කවීත්වය


       පටිභාන කවි යනු බුද්ධිමත්ව පිරිසිදු මනසින් ශ්‍රවණය කරන කල්හි, බුදු දහ‍මේ යථාර්තයන් මතු කරමින් ශ්‍රාවකයා විමුක්තිය කරා ගෙනයන ආකාරයේ අදහස් ගැබ් කොට ගත් කවි විශේෂයකි.
                 ගීතස්වරයෙන් මිදී ශබ්ද විද්‍යානුකූලව නියමිත මාත්‍රා තුළින් නැගෙන නාදය ශ්‍රාවකයා තුල ශෘංගාර රසයක්, ශබ්ද කාමයක් ශබ්ද, රාගයක් ඇති කොට, සරාගී මිහිරියාවෙන් මත් කිරීමක් නොකරයි. කට පාඩම් කිරීමකින් තොරව සමාධියේදි ඇතිවන ශුද්ධ මානසිකත්වය තුලින් ආයාසයකින් තොරව ගෙති එන මෙම  මහානුභාව සම්පන්න පටිභාන කවි ක්‍රමානුකුලය පැටලිලි රහිතය. එළිසම, එළිවැට මනා සේ පිහිටන මෙ‍ම කවි සිහිබුද්ධියෙන් යුතුව ශ්‍රවණය කරන්නෙකුගේ සිත උතුම්වූ ලෝකෝත්තර සමාධියට ඇදි යයි. මහානුභාව සම්පන්න ලෝකෝත්තර පටිභාන කවි සතු උතුම්වූ ගුණාංග කිහිපයක් එසේ දක්වාලිය හැක.
          භාග්‍යවත් සම්මා සම්බුදු රජාණන් වහන්සේ කවීත්වය තහනම් නොකළ සේක. එහෙත් ගීතස්වරයෙන් ගායනා කිරීම අනුමත නොකළ සේක. මේ පිළිබඳව ඉතා පැහැදිළි විග්‍රහයක් ඛුද්දක වත්ථු ප්‍රකරණය - චුල්ලවග්ග පාළිය - 13 පිටුවෙහි ඇත.

පද නිරුක්තිය
පටි : යනු සත්වයා ලෝකයට බැඳ තබන දේ හෙවත් සංයෝජන ධර්මයි.
භාන : යනු (බාන නොවේ) බිඳ හැරීම බිඳිම යන අරැත් දෙයි.
එනයින්  සත්වයා ලෝකයට බැඳ තබන "පටි" බිඳ හැරීමට උපකාරී වන කවි පටි + භාන = පටිභාන කවි නම් වෙයි.

මහානුභාව සම්පන්න පටිභාන කවි ශ්‍රවණය කිරීමට මෙම සම්බන්ධය තුළින් ඇතුළු වන්න